Zonnebloemolie

Zonnebloemolie wordt geperst uit zonnepitten, de zaadjes van de zonnebloem. Dit plantaardige vet wordt veel gebruikt in de keuken en in voedingsmiddelen waarin plantaardige olie verwerkt wordt. Zonnebloemolie is een dunne, vloeibare olie met een heldere, goudgele kleur en het heeft een vrij neutrale smaak.

Zonnebloemolie is in principe een hoogwaardig voedingsmiddel met veel vitamine E en andere gezonde stoffen. Net als bij olijfolie is het belangrijk dat de olie koudgeperst wordt, op maximaal 30 °C, om de gezonde voedingsstoffen te behouden. Zonnebloemolie is, in tegenstelling tot olijfolie, goed bestand tegen hitte. Behalve koud over salades kun je het dus ook gebruiken om te bakken en frituren.

De samenstelling van zonnebloemolie, ofwel het vetzuur-profiel, varieert sterk. Dit is afhankelijk van de genetische eigenschappen van de zonnebloem en het klimaat waar deze groeit. Er zijn verschillende typen, zoals High linoleic met minimaal 69% Linolzuur, High oleic met minstens 82% Oliezuur en de mengvorm Mid oleic. Behalve in voedingsmiddelen wordt zonnebloemolie in verzorgingsproducten en cosmetica gebruikt. Dat is dan altijd High oleic, omdat die veel langer houdbaar is.

Is zonnebloem olie nu wel of niet gezond?

Zonnebloemolie bevat veel vitamine E, weinig verzadigd vet en een hoog gehalte aan de onverzadigde vetzuren Omega 6 en 9. De vetzuren Omega 3 en Omega 6 zijn zogenaamde essentiële vetzuren, die het lichaam niet zelf naar behoefte kan aanmaken. Deze moeten dus via het voedsel binnenkomen. Zonnebloemolie werd jarenlang gepromoot omdat er onverzadigde vetzuren inzitten, maar inmiddels blijkt het verhaal toch wat ingewikkelder.

Vet of olie is, net als eiwitten en koolhydraten, onmisbaar in onze voeding. Het levert energie en is nodig om de in vet oplosbare vitamine en hormonen door het lichaam te transporteren. Daarnaast zijn olie en vet nodig voor het functioneren van de lever en het voorkomen van ontstekingen en bloedstollingen. Maar er is olie en olie, en dat geldt ook voor zonnebloemolie. Bovendien wijzigen de inzichten over wat gezond en wat ongezond is ook van tijd tot tijd.

Zonnebloemolie bevat meerdere onverzadigde vetzuren. Naast kleinere hoeveelheden van verzadigde vetzuren als Palmitinezuur en Stearinezuur zijn de belangrijkste vetzuren Oliezuur en Linolzuur. Oliezuur is enkelvoudig onverzadigd vetzuur (Omega 9) en Linolzuur meervoudig onverzadigd vetzuur (Omega 6). Aanvankelijk werd gedacht dat alle onverzadigde vetzuren goed waren voor de gezondheid en werd zonnebloemolie aangeraden als gezonder alternatief voor dierlijke vetten als boter. Pas enkele jaren geleden kwamen er aanwijzingen dat de meervoudig onverzadigde Omega 6 vetzuren helemaal niet zo gezond bleken dan gedacht en het risico op hart- en vaatziekten juist verhoogt in plaats van verlaagt. Uiteindelijk lijkt het erop dat niet gaat om “goede of slechte” onverzadigde vetzuren, maar of er een evenwicht is tussen de verschillende soorten.

Een veld vol zonnebloemen

De gebruikelijke zonnebloemolie uit de supermarkt bevat rond de zeventig procent Linolzuur (Omega 6) en dertig procent Oliezuur (Omega 9). Volgens de huidige inzichten, die op een dag ook wel weer kunnen veranderen, moet de verhouding tussen Omega 6 en Omega 3 minimaal 3:1 zijn en nog beter 1:1. Omega 6 vetzuren krijgen de meeste mensen volop binnen terwijl dat voor Omega 3 lastiger is, waardoor er al snel een disbalans tussen deze vetzuren ontstaat. En dat verhoogt het risico op hart- en vaatziekten, ontstekingen en auto-immuunziekten. Omdat het Westerse voedingspatroon toch al meer neigt naar veel meer Omega 6 dan Omega 3, is het niet verstandig om daar ook nog eens een scheut zonnebloemolie overheen te gieten. Dit omdat gewone zonnebloemolie veel Linolzuur bevat (Omega 6) bevat.

Nu geldt dat alleen voor de High linoleic zonnebloemolie, High oleic heeft een omgekeerd vetzuurprofiel en bevat minimaal 82% Oliezuur. Oliezuur is Omega 9, zodat je met dit type zonnebloemolie de verhouding tussen Omega 6 en Omega 3 niet verder uit balans trekt. High oleic zonnebloemolie is wat dikker dan gewone zonnebloemolie. De moleculaire structuur is stabieler, waardoor het bestand is tegen nog hogere temperaturen. Qua voedingswaarde is deze olie zelfs vergelijkbaar met olijfolie. Als bonus is deze zonnebloemolie ook langer houdbaar dan de High linoleic, die sneller ranzig wordt.

Naar High oleic zonnebloemolie zul je even moeten zoeken, maar het biedt wel de mogelijkheid om zonnebloemolie te blijven gebruiken zonder gezondheidsrisico. Als je gezondheid je lief is en je kunt onmogelijk aan de High oleic zonnebloemolie komen, vervang de gewone zonnebloemolie dan door olijfolie voor over de salade. Olijfolie is een onmisbaar ingrediënt van het Mediterrane voedingspatroon, dat niet voor niets bekend staat als zeer gezond. Om te bakken kun je kiezen voor kokosolie of voor de klassieker roomboter. Dat laatste blijkt volgens de laatste inzichten toch niet zo kwalijk te zijn als jarenlang is gedacht.

Als je meer evenwicht wilt brengen in je Omega 6 en Omega 3 inname, is het goed te bedenken dat Omega 6 vetzuren niet alleen in zonnebloemolie zitten. Ze komen ook voor in granen, zodat je ook zonder zonnebloemolie door veel brood te eten de balans tussen Omega 3 en Omega 6 kan verstoren.

Pas op met transvetten

De zonnebloemolie die je zelf in de keuken gebruikt kun je simpelweg controleren, maar hoe zit het met de zonnebloemolie die verwerkt is in de voedingsmiddelen die je kant en klaar koopt? Koudgeperste zonnebloemolie wordt vaak verhit en verder bewerkt om het langer houdbaar en nog meer hittebestendig te maken. Het is duidelijk dat er veel voedingswaarde en vitaminen verloren gaan. Maar nog veel ongezonder is een chemisch proces genaamd hydrogenering. Dit zorgt ervoor dat de olie bij kamertemperatuur verhardt en smeerbaar wordt. Dit zijn de beruchte transvetten, waarvan al heel lang wetenschappelijk onderkend wordt dat zij ronduit schadelijk zijn voor je gezondheid. Omdat de voedingsmiddelenindustrie tot doel heeft winst te maken en niet jouw gezondheid te bevorderen, wordt deze gehydrogeneerde zonnebloemolie volop gebruikt in allerlei producten als koekjes, snacks en brood-achtige producten als crackers. Er wordt vermeld dat er zonnebloemolie in een product zit, maar niet wat voor zonnebloemolie.

Van een product als margarine is het overduidelijk waar het van gemaakt is. In tegenstelling tot wat je zou denken, is margarine geen moderne uitvinding maar een achttiende eeuwse oorlogsuitvinding. Echte boter werd te snel ranzig op veldtochten, dus er werd naarstig naar een beter houdbaar alternatief gezocht. Rond 1900 lukte het ook om van vloeibare plantaardige olie een vast vet te maken, dat in de decennia daarna steeds zachter en daardoor beter smeerbaar werd. In reclame voor margarine wordt het steevast aangeprezen als gezond, hoewel dat nooit wetenschappelijk is bewezen. Sterker nog, margarine is smeerbaar dankzij het proces van hydrogenering, waarbij de schadelijke transvetten ontstaan. Nog even los van het hoge gehalte aan Linolzuur dat erin zit omdat dat het meestal gemaakt wordt van zonnebloemolie, is margarine per definitie ongezond door de bewerking die nodig is om het zo lekker smeerbaar te maken.

Zonnebloemolie
Schuiven naar boven